संकटोन्मुख सामाजिक चेतना, संस्कारबिहीन शिक्षा, विकृत स्वतन्त्रता र लोकतन्त्रको विडम्बना
आजको नेपाल एक अनौठो र विरोधाभासपूर्ण संक्रमणकालबाट गुज्रिरहेको छ। एकातिर हामीसँग इतिहासकै सबैभन्दा समावेशी भनिने लोकतान्त्रिक गणतन्त्रात्मक व्यवस्था छ, अर्कोतिर समाजभित्र तीव्र गतिमा नैतिक र सांस्कृतिक स्खलन भइरहेको छ। भौतिक रूपमा सडक, पुल र प्रविधिको सञ्जाल विस्तार हुँदै जाँदा मानवीय मूल्य, मान्यता र सामाजिक सद्भावको जग भने भत्किँदै गएको आभास हुन्छ। हातमा संसार जोडिने स्मार्टफोन र दिमागमा असीमित सूचना त छन्, तर मनमा संवेदनशीलता र व्यवहारमा अनुशासन शून्यप्रायः छ। आखिर हामी कस्तो समाज निर्माण गर्दैछौँ? शिक्षाले किन मानिसलाई विनयशील बनाउन सकिरहेको छैन? स्वतन्त्रता किन उदण्डतामा परिणत हुँदैछ? र, लोकतन्त्र किन केवल सत्ताको लुछाचुँडीमा सीमित बन्दैछ? यी प्रश्नहरूको निर्मम समीक्षा नगर्ने हो भने हाम्रो सामाजिक संरचना कुनै पनि बेला दुर्घटनामा पर्न सक्छ।
नेपालले राजनीतिक रूपमा ठूला-ठूला क्रान्ति र परिवर्तनहरू बेहोर्यो। राणाशासन, पञ्चायत, र राजतन्त्रको अन्त्य गर्दै हामी संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रसम्म आइपुग्यौँ। तर, व्यवस्था बदलिए पनि जनताको अवस्था र प्रवृत्तिको शासकीय चरित्र बदलिएन। वर्तमान नेपालको सबैभन्दा ठूलो विडम्बना नै यही हो कि यहाँका संरचनागत संस्थाहरू कमजोर बनाइएका छन् र व्यक्तिहरू सर्वशक्तिमान हुन खोज्दैछन्।राजनीति विचार र सिद्धान्तको बहसमा होइन, गालीगलौज र खुट्टा तानातानमा अल्झिएको छ। राज्यका अंगहरूमाथि नागरिकको भरोसा टुट्दै गएको छ। न्यायालय, विश्वविद्यालय, र प्रशासनिक निकायहरू दलीय भागबण्डाको सिकार बनेका छन्। जसको परिणामस्वरुप आम नागरिकमा चरम निराशा व्याप्त छ। यही निराशाको जगमा आज नयाँ प्रकारको सामाजिक अराजकताले प्रश्रय पाइरहेको छ, जसले विधिको शासनलाई नै चुनौती दिइरहेको छ।
कुनै पनि देशको भविष्य त्यहाँको शिक्षा प्रणालीले निर्धारण गर्छ। तर, हाम्रो शिक्षा प्रणाली केवल बजारका लागि श्रमशक्ति उत्पादन गर्ने मेसिन जस्तो मात्र बनेको छ। विद्यालय र विश्वविद्यालयहरूले प्राविधिक रूपमा सक्षम वा परीक्षामा उत्कृष्ट अंक ल्याउने जनशक्ति त जन्माए, तर समाजप्रति उत्तरदायी, नैतिकवान् र बफादार नागरिक दिन सकेनन्।आजको शिक्षामा साक्षरता छ तर संस्कार छैन। युवाहरूमा भौतिक विज्ञान र प्रविधिको ज्ञान त छ, तर जीवन जिउने कला र सामाजिक मूल्यहरूको बोध छैन। आफ्ना गुरुहरूलाई आदर गर्ने, आमाबुवाप्रति कृतज्ञ हुने र समाजका ज्येष्ठ नागरिकलाई सम्मान गर्ने पूर्वीय दर्शनको मूल्यवान् संस्कार हराउँदै गएको छ। जब शिक्षाले मानिसलाई विनम्र बनाउनुको साटो अहंकारी र स्वार्थी बनाउँछ, तब त्यो शिक्षा देशका लागि वरदान होइन, अभिशाप बन्न पुग्छ। आजका युवाहरूमा डिग्रीका प्रमाणपत्रहरूको चाङ त छ, तर जीवनमा संकट आइपर्दा धैर्य गर्ने विवेक र सन्तुलनको गम्भीर अभाव देखिन्छ।
पछिल्लो समय नेपाली युवा पुस्तामा एउटा गम्भीर विचलन देखिएको छ। देशमा रोजगारीको अभाव, राजनीतिक अस्थिरता र भविष्यको अनिश्चितताका कारण सिर्जित नैराश्यता आज अराजकता र उदण्डताका रूपमा विस्फोट भइरहेको छ। सामाजिक सञ्जालहरू विशेष गरी टिकटक, फेसबुक, र युट्युब जस्ता माध्यमहरू यसका जीवित साक्षी हुन्।स्वतन्त्रता र अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको नाममा आज अरूको मानमर्दन गर्ने, गालीगलौज गर्ने र अफवाह फैलाउने कार्यलाई बहादुरी मान्न थालिएको छ। मेरो स्वतन्त्रताले अर्काको आत्मसम्मान र स्वतन्त्रतालाई ठेस पुर्याउनु हुँदैन भन्ने लोकतन्त्रको सामान्य नियमलाई समेत भुलाइएको छ। भीडतन्त्र लाई नै लोकतन्त्र ठान्ने भ्रम युवाहरूमा बढ्दो छ। कानून हातमा लिने, सार्वजनिक सम्पत्ति तोडफोड गर्ने र नियम कानुनको धज्जी उडाउनुलाई क्रान्तिकारीपन को संज्ञा दिन थालिएको छ। जब कर्तव्य र जिम्मेवारीको कसिमा नबाँधिएको अमर्यादित स्वतन्त्रता समाजमा हाबी हुन्छ, तब त्यसले अन्ततः तानाशाही वा पूर्ण अराजकतालाई आमन्त्रण गर्छ।आज हामी त्यहि दोसांधमा उभिएका छौं, यो दोसांध वाट उचित मार्ग पहिल्याउन सकिएन भने देश दुर्घटनाको सिकार हुने निश्चित छ ।
नेपालमा लोकतन्त्रको अभ्यास प्रक्रियामुखी मात्र बन्यो, परिणाममुखी बन्न सकेन। आवधिक निर्वाचन हुनु र नयाँ सरकार बन्नुलाई नै लोकतन्त्रको सफलता मान्ने भ्रम पालिएको छ। वास्तवमा, नेपालको लोकतन्त्रमा गम्भीर समस्याहरू छन् जस्तै;
अधिकारमुखी मात्र सोच: दलदेखि जनतासम्म सबैले आफ्नो 'अधिकार' को मात्र कुरा गर्छन्, तर राष्ट्रप्रतिको 'कर्तव्य' कसैले पनि सम्झिँदैनन्।
दण्डहीनता र भ्रष्टाचारको संस्थागत स्वरूप: नीतिगत भ्रष्टाचार यसरी मौलाएको छ कि यसले देशको अर्थतन्त्रको जग नै खोक्रो बनाइसकेको छ। शक्ति र पहुँचको बलमा अपराधीहरू उम्कने र सर्वसाधारण न्यायबाट वञ्चित हुने अवस्था छ।
पूँजीवादी उपभोक्तावाद र युवा पलायन: देशमा श्रमको सम्मान छैन। जसरी हुन्छ पैसा कमाउने र विदेश पलायन हुने दौड चलेको छ। दिनहुँ हजारौँको संख्यामा ऊर्जावान् युवाहरू त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलबाट बाहिरिँदा देश वृद्धाश्रम जस्तो बन्दै गइरहेको छ।
यो निराशाजनक अवस्थालाई चिर्दै देशलाई सही दिशामा लैजान अब केवल भाषण र नाराले पुग्दैन। हामीले तत्कालै केही व्यावहारिक र ठोस कदमहरू चाल्नुपर्ने आवश्यकता छ:
शिक्षामा नैतिक र व्यावहारिक पुनर्संरचना: पाठ्यक्रममा जगैदेखि नैतिक शिक्षा, नागरिक शास्त्र, र पूर्वीय संस्कारका सकारात्मक पक्षहरूलाई अनिवार्य समावेश गरिनुपर्छ। शिक्षालाई केवल अर्थोपार्जनको माध्यम मात्र नबनाई चरित्र निर्माणको पाठशाला बनाइनुपर्छ।
अधिकार र कर्तव्यको सन्तुलन (नागरिक चेतना): राज्यले 'मलाई देशले के दियो' भन्नुभन्दा पहिले 'मैले देशका लागि के गरेँ' भन्ने नागरिक कर्तव्यको भावना जागृत गराउने अभियान चलाउनुपर्छ। विद्यालय तहदेखि नै सामाजिक उत्तरदायित्व जस्ता विषय व्यावहारिक रूपमै अभ्यास गराउनुपर्छ।
सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल साक्षरताको नियमन: अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता कुण्ठित नहुने गरी सामाजिक सञ्जालमा हुने गालीगलौज, साइबर बुलिङ, र घृणास्पद अभिव्यक्तिलाई नियन्त्रण गर्न कडा कानूनी व्यवस्था र सँगसँगै 'डिजिटल साक्षरता' अभियान चलाउनु आवश्यक छ।
युवा उद्यमशीलता र देशभित्रै रोजगारी: युवाहरूको ऊर्जा र आक्रोशलाई रचनात्मक कार्यमा बदल्न राज्यले स्थानीय तहदेखि नै नवीन सोच (Startups) लाई बिनाधितो ऋण, प्रविधि र बजारको ग्यारेन्टी गर्नुपर्छ। कृषि, पर्यटन र सूचना प्रविधिको क्षेत्रमा स्वदेशमै कमाउन सक्ने वातावरण निर्माण गरिनुपर्छ।
विधिको शासन र राजनीतिक शुद्धीकरण: राजनीतिक दलहरूले आफ्ना भ्रातृ संगठनहरू (विशेष गरी विद्यार्थी र युवा संगठन) लाई दलको लाठी बनाउन बन्द गर्नुपर्छ। जसले गल्ती गरे पनि कानून अनुसार कडा कारबाही हुने 'दण्डहीनताको अन्त्य' नै लोकतन्त्र सुधार्ने पहिलो प्रस्थानविन्दु हो।
अराजकता र उदण्डताले क्षणिक रूपमा कसैको स्वार्थ पूरा गरे पनि यसले अन्ततः सिङ्गो राष्ट्र र भावी पुस्ताको जग नै भत्काउनेछ। अनुशासन र संस्कार विनाको शिक्षाले विवेकहीन नागरिक जन्माउँछ भने कर्तव्य विनाको स्वतन्त्रताले समाजलाई जङ्गली युगतिर धकेल्छ। नेपालमा लोकतन्त्रलाई बचाउने र संस्थागत गर्ने हो भने अब नेतृत्वले आफ्नो चरित्र सुधार्नुपर्छ र युवा पुस्ताले आवेगलाई त्यागेर विवेकको बाटो रोज्नुपर्छ। राष्ट्र निर्माण कुनै एउटा सरकार वा दलको मात्र जिम्मेवारी होइन, यो त प्रत्येक नागरिकको अनुशासित र मर्यादित प्रयासको समष्टिगत रूप हो। समयमै चेतौं, भोलि धेरै ढिलो हुन सक्छ।
