विसन देव जोशी
पुस १५ नेपाली समाजमा जाडो यामको मध्यभागमा पर्ने एक महत्वपूर्ण सांस्कृतिक पर्व हो। विशेषतः सुदूरपश्चिम प्रदेशमा यो दिनलाई मौलिक परम्परा, खानपान र सामुदायिक एकतासँग जोडेर विशेष रूपमा मनाइन्छ। स्थानीय भाषामा “पुस पन्ध्र वा पुस्या पन्ध्र वा ठुली रात” भनेर चिनिने यस पर्वले सुदूरपश्चिमी समाजको जीवनशैली, स्वास्थ्य चेतना र सामाजिक सम्बन्धलाई प्रतिबिम्बित गर्छ।यो पर्व सुदूरपश्चिमको मौलिक लोकसंस्कृतिको पहिचान बोकेको उत्सव हो, जसमा वर्षभरिकै सबैभन्दा लामो रात भएको विश्वासका साथ रातभर जाग्राम बस्ने, दन्त्यकथा सुनाउने र मीठा परिकार खाने चलन छ। यो दिन उत्तरायणको सुरुआत मानिन्छ, जसले दिन लामो र रात छोटो हुँदै जाने सङ्केत गर्छ।
- पर्वको महत्व र मान्यता
- ठूली रातको विश्वासस् सुदूरपश्चिमेली लोकमान्यताअनुसार पुस १५ को रात वर्षकै सबैभन्दा लामो रात हुन्छ। यसलाई बिदाइ गर्न रातभर आगो ताप्दै जाग्राम बस्ने प्रचलन छ। यसले चिसो मौसममा शरीरलाई तागत दिने र सामुदायिक एकता बढाउने विश्वास गरिन्छ।
- कथा सुनाउने परम्परास् यो पर्वलाई गाउँखाने कथा, दन्त्यकथा वा पौराणिक गाथा सुन्ने(सुनाउने पर्वका रूपमा लिइन्छ। वृद्धवृद्धाहरूले युवापुस्तालाई पुराना इतिहास, लोककथा र नैतिक शिक्षा दिने माध्यम बन्छ।
- स्वास्थ्य र पोषणस् चिसो समयमा घ्युमा बनेका परिकार९सेलरोटी, पुरी, हलुवा।।।।०, कन्दमूल ९तरुल, पिँडालु, सखरखण्ड० खाँदा शरीर फूर्तिलो हुने मान्यता छ।
- देउडा नाच र गीतस् रातभर देउडा खेल्ने, गीत गाउने र रमाइलो गर्ने प्रचलन छ। देउडा सुदूरपश्चिमको प्रमुख लोकनृत्य हो, जसले मायाप्रीति, सुखदुःख साटासाट गर्छ।
- पुस १५ को सबैभन्दा प्रमुख पक्ष भनेको परम्परागत खानपान हो। कठ्यांग्रिने जाडोमा शरीरलाई तातो, बलियो र स्वस्थ राख्ने विश्वासका साथ यस दिन घ्यु मा बनाईएका परिकार, चाकु, तरुल, फापरको रोटी, सेलरोटी, पुरी, खिचडीलगायतका पोषिलो परिकार खाने चलन छ। “पुस १५ मा घ्यू नखाए के खाने” भन्ने उखानले समेत यो दिन घ्यूको सांस्कृतिक र स्वास्थ्यगत महत्वलाई उजागर गर्छ। यी परिकारहरू जाडो याममा ऊर्जा प्रदान गर्ने भएकाले पुस्तौंदेखि परम्पराको रूपमा निरन्तरता पाउँदै आएका छन्। पर्व खानपानमा मात्र सीमित नभई सामाजिक र पारिवारिक मेलमिलापको महत्वपूर्ण अवसर पनि हो। टाढाटाढा रहेका आफन्तहरू एकै ठाउँमा भेला भई सँगै बसेर भोजन गर्ने, आपसी दुःख–सुख साटासाट गर्ने परम्परा रहेको छ।
- बदलिँदो परिवेशमा चुनौती
- पहिले यो पर्व गाउँभरि धुमधामले मनाइन्थ्यो, तर आधुनिकीकरण र युवापुस्ताको शहर बसाइँसराइँले यसको मौलिकता हराउँदै गएको छ। तैपनि ग्रामीण क्षेत्रमा यो परम्परा जीवित छ र संस्कृति संरक्षणका लागि महत्वपूर्ण मानिन्छ।
- पुसे १५ ले सुदूरपश्चिमको समुदायिक एकता, लोककथा संरक्षण र मौसम परिवर्तनको उत्सवलाई झल्काउँछ। यो दिनले नयाँ शुरुआत र उत्साहको सन्देश दिन्छ। समग्रमा, पुस १५ सुदूरपश्चिमको सांस्कृतिक पहिचान बोकेको एक महत्वपूर्ण मौलिक पर्व हो। आधुनिकता र बदलिँदो जीवनशैलीका बीच केही परम्परा ओझेलमा पर्दै गए पनि पुस १५ ले आज पनि संस्कृति संरक्षण, स्वास्थ्य सचेतना, पारिवारिक एकता र सामुदायिक सद्भावको सन्देश दिँदै आएको छ। यस पर्वको संरक्षण, प्रवर्द्धन र पुस्तान्तरण गर्नु समग्र सुदूरपश्चिमी समाजको साझा जिम्मेवारी हो। यदि तपाईं सुदूरपश्चिममा हुनुहुन्छ भने यो रातको जाग्राम र देउडाको मजा लिन नभुल्नुहोस् ।